با پیشرفت تکنولوژی و ارتباطات و گسترش جوامع و جهانی شدن تجارت و رقابت در سطح بین المللی روز به روز نیاز به روش های نوین تجارت برای کاهش هزینه ها، صرفه جویی در زمان ، شکست مرزهای جغرافیایی و… پای تجارت الکترونیک به میان می آید. در این مقاله، به بررسی تجارت الکترونیک و موانع و راهکارهایی برای رشد آن در ایران می پردازیم. زمینه ها ی تجارت الکترونیک و جایگاه آن در ایران و راهکارهایی برای بهبود تجارت الکترونیک و رفع موانع آن به طور کامل تشریح شده است . هدف از ارائه این مقالهاین است که موانع تجارت الکترونیک در کشور ما از کاهش یابد و تجارت الکترونیک نقش اساسی را در اقتصاد کشور ایفا کند.
کلمات کلیدی
تجارت الکترونیک، کسب و کار اینترنتی ، اقتصاد آنلاین،تجارت نوین، E-Commerce، فناوری اطلاعات
نویسندگان :
جلال یاکشی۱، ادریس شاهی جان۲، عبدالحمید پارسا۳، یاسین امینی۴، محمد تریک۵
- مقدمه
تجارت الکترونیکى (E-Commerce) مفهوم و جریان قدرتمندى است که زندگى بشر کنونى را دستخوش تغییرات اساسى کرده است. تجارت الکترونیکى از نمودهاى عینى انقلاب فناورى اطلاعات و ارتباطات در عرصه اقتصاد است. این سبک از تجارت به دلیل مزایا و منافع سرشارى که براى انسان داشته، به سرعت در حال گسترش است. مى توان به قطعیت ادعا کرد که تجارت الکترونیکى بسیارى از محدودیت هاى تجارت سنتى را از پیش روبرداشته است و نه تنها فرم و شکل ظاهرى تجارت سنتى را بلکه محتواى امر تجارت را نیز دستخوش تغییرات خود کرده است، تغییرى که مبناى هرگونه اقدام و نظر در عرصه اقتصاد واقع شده است.
وجود بازارها، پاساژها و مغازه هاى مجازى که هیچ مکان فیزیکى را اشغال نکرده اند و در عین حال امکان بازدید و گردش در این بازارها به صورت لحظه اى و در هر نقطه از جهان بدون ترک منزل میسر است و نیز انتخاب و سفارش خرید کالاهایى که در نقاط نامعلومى از جهان در ویترین هاى مغازه هاى مجازى قرار دارند و بر روى شبکه مجازى نیز تبلیغ مى شوند از طریق پرداخت هاى الکترونیکى فراهم شده است. همه این گزینه ها سبب شده اند که تجارت الکترونیکى (E-Commerce) معجزه قرن تلقى شود.
- تاریخچه
-
تاریخچه تجارت الکترونیک در جهان
-
در سال هاى ابتدایى دهه ،۱۹۷۰ واژه تجارت الکترونیکى به معاوضه داده هاى الکترونیکى براى ارسال سندهاى تجارى مانند سفارش هاى خرید یا صورت حساب هاى الکترونیکى اطلاق مى شد و بعدها با گسترش این صنعت واژه تجارت الکترونیکى به تجارت از طریق شبکه وب براى خرید کالا و خدمات گفته مى شد.
زمانى که نخستین شبکه جهانى وب به صورت فراگیر و شناخته شده در ۱۹۹۴ رواج یافت، بسیارى از پژوهشگران پیش بینى کردند که این شیوه از تجارت یعنى تجارت مبتنى بر وب به زودى به بخش مهمى در اقتصاد دنیا تبدیل خواهد شد اما ۴ سال طول کشید تا پروتکل هاى مبتنى بر http به طور گسترده در اختیار کاربران قرار بگیرد.
اولین کسب و کارهاى الکترونیکى را مى توان در ۱۹۹۸ و در میان تعدادى از کسب و کارهاى معتبر در کشور آمریکا و اروپاى غربى شاهد بود. کسب و کارهایى که با راه اندازى وب سایت هایى ابتدایى شکل گرفت و سپس توسعه یافت. در سال ۲۰۰۵، تجارت الکترونیکى در اکثر شهرهاى آمریکا، اروپا و آسیاى شرقى به سرعت توسعه و رواج یافت. عده اى معتقدند که قدمت تجارت الکترونیکى (E-Commerce) به پیش از پیدایش اینترنت کنونى بازمى گردد اما به دلیل هزینه هاى سنگین این سبک از تجارت، امکان استفاده از آن تا چند سال گذشته مختصراً در اختیار شرکت ها، بنگاه هاى تجارى و مؤسسات اقتصادى بود اما با فراگیرشدن اینترنت و امکان استفاده همه مردم این فرصت به دست آمد که ساختار تجارت الکترونیکى تغییر کرده و از حالت اختصاصى بودن براى طبقه خاصى خارج شده و به صنعتى در دسترس تبدیل شود.
-
تاریخچه تجارت الکترونیک در ایران
با وجود آنکه برخی ایرانیان مقیم خارج، از طلایهداران این فناوری در جهان به حساب میآیند. ولی تجارت الکترونیک در ایران بسیار نوپا و در مراحل اولیه است. اما اهمیت فناوری اطلاعات باعث شده تا تدوین و اجرای قوانین و لوایح مورد نیاز در این عرصه همواره مد نظر مسئولان کشور باشد. در این راستا میتوان به لایحه قانونی تشکیل شورایعالی انفورماتیک کشور، قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرمافزارهای رایانهای، قانون الحاق دولت جمهوری اسلامیایران به کنوانسیون تأسیس سازمان جهانی مالکیت فکری، مقررات و ضوابط شبکههای اطلاعرسانی رایانهای، مصوبه شورایعالی اداری در زمینه اتوماسیون نظام اداری و اتصال به شبکه جهانی اطلاعرسانی اشاره کرد.
در ایران مطابق تبصره ۲۶ قانون دوم برنامه پنج ساله توسعه اقتصادی کشور (۱۳۷۸-۱۳۷۴) وزارت بازرگانی وقت موظف به ایجاد و راهاندازی تجارت الکترونیک در سطح ملی و بینالمللی با کمک تمام نهادها و ارگانهای دولتی شد. به همین دلیل وزارت بازرگانی وقت در سال ۱۳۷۴ به عنوان ناظر در چهاردهمین هیات تبادل الکترونیکی اطلاعات برای امور اداری، تجاری و ترابری (ادیفکت) شروع به فعالیت کرد و در مردادماه ۱۳۷۵ با همکاری و مشارکت سازمانهای دیگر مانند گمرک، وزارت راه و ترابری وقت، وزارت پست و تلگراف وقت و بانک مرکزی هیاتی مشابه در ایران تشکیل شد
و در نهایت مرکز توسعه تجارت الکترونیکی در سال ۱۳۸۳ بهمنظور استقرار، پیادهسازی و توسعه تجارت الکترونیک در کشور با تجمیع مرکز ملی شمارهگذاری کالا و خدمات و مرکز دولتی صدور گواهی الکترونیکی آغاز بهکار کرد.و تا امروز گام های زیادی در جهت بهبود تجارت الکترونیک در این نهاده است ولی همچنان به دلیل وجود مشکلات فراوان تا به حال نتوانسته خود را درمیان کشورهای جهان مطرح سازد.
۳٫ انواع تجارت الکترونیک
تجارت الکترونیک را میتوان از حیث تراکنشها(Transactions) به انواع مختلفی تقسیم نمود که بعضی از آنها عبارتند از:
- ارتباط تاجر و تاجر : به الگویی از تجارت الکترونیکی گویند، که طرفین معامله تجارا هستند.
- ارتباط تاجر و مصرف کننده: به الگویی از تجارت الکترونیک گویند که بسیار رایج بوده و ارتباط تجاری مستقیم بین شرکتها و مشتریان میباشد.
- ارتباط مصرف کنندهها و شرکتها : در این حالت اشخاص حقیقی به کمک اینترنت فراوردهها یا خدمات خود را به شرکتها میفروشند.
- ارتباط مصرفکننده با مصرفکننده: در این حالت ارتباط خرید و فروش بین مصرفکنندگان است.
- ارتباط بین تجار و سازمانهای دولتی: که شامل تمام تعاملات تجاری بین شرکتها و سازمانهای دولتی میباشد. پرداخت مالیاتها و عوارض از این قبیل تعاملات محسوب میشوند.
- ارتباط بین دولت و شهروندان: الگویی بین دولت و توده مردم میباشد که شامل بنگاههای اقتصادی، موسسات دولتی و کلیه شهروندان میباشد. این الگو یکی از مولفههای دولت الکترونیک میباشد.
- ارتباط بین دولتها: این الگو شامل ارتباط تجاری بین دولتها در زمینههایی شبیه واردات و صادرات میباشد.
-
مزایای تجارت الکترونیک:
الف)مزایای تجارت الکترونیک برای تجار وکسبه:
۱- گسترش دامنه کسب و کار و به تبع آن افزایش فروش و در آمد.۲- کاهش هزینه ها در بسیاری از بخش های یک تجارت و کسب کار از قبیل :تبلیغات ،بازاریابی و…
۳- پشتیبانی بهتر ،سریعتر،موثرتر.
۴- یک کسب وکار اینترنتی از تمام نقاط دنیا و به صورت ۲۴ ساعته و ۷ روز هفته و۳۶۰روز سال در دسترس است.
۵- اتوماسیون کارها و افزایش سرعت انجام امور دریافت،سفارش،امور حسابداری،ثبت آمار موجودی و …
ب)مزایای تجارت الکترونیک برای مردم و مصرف کنندگان:
۱- افزایش قدرت انتخاب مصرف کننده و امکان دسترسی به انبوه کالا از تعداد زیادی عرضه کننده و در نتیجه انتخاب بهترین کیفیت با حد اقل قیمت.
۲- حذف واسطه ها که باعث کاهش قیمت کالاها می شود.
۳- ایجاد رقابت در بین تولید کنندگان و عرضه کنندگان که این موضوع باعث کاهش قیمت ها و افزایش کیفیت کالا و خدمات رسانی به مشتری می گردد.
۴- صرفه جویی بسیار در وقت مردم.
۵- سادگی و راحتی در انجام سفارش ها.
ج)مزایای تجارت الکترونیک برای جامعه:
۱- کاهش هزینه های عمومی.
۲- کاهش تردد که باعث کاهش آلودگی هوا می شود.
۳- ایجاد اشتغال در سطحی وسیع و با هزینه کم.
۴- صادرات کالا و خدمات به اقصی نقاط دنیا و ایجاد در آمد ارزی برای کشور.
۵- امکان توسعه مناطق کمتر توسعه یافته و دسترسی آسان به منابع مناطق توسعه یافته.
-
موانع تجارت الکترونیک
براى راه اندازى کسب و کار الکترونیکى موانعى وجود دارد که شامل موارد زیر است:
- کمبود دانش و فرهنگ استفاده از تجارت الکترونیکى و شبکه اینترنت .
- لزوم حمایت از حقوق مصرف کنندگان در تجارت الکترونیکى .
- نبود زیرساخت هاى حقوقى در استفاده از تجارت الکترونیکى مانند عدم قبول اسناد و امضاهاى الکترونیکى .
- امنیت پائین نقل و انتقال وجود الکترونیکى در برخى از کشورها .
- سرعت پائین و نیز محدودیت هاى استفاده از شبکه اینترنت .
- عدم اطلاع کافى مؤسسات و شرکت هاى واسطه اى و تولیدى ازمزایاى کسب و کار اینترنتى .
- تأمین امنیت لازم و نیز محرمانه ماندن اطلاعات رد و بدل شده.
- سو استفاده از عدم اطلاع مردم و ناآگاهی مردم از اعتبار سایت.
- فعالیت سایت های غیر مجاز و کلاهبردار که اعتماد مردم را نسبت به خرید اینترنتی از بین می برد.
- مشکلات مدیریتی نیز تاثیرات منفی بر روی عملکرد تجارت الکترونیک دارد. در ایران جایگاه مدیران دایما در حال تغییر است و تعهد آن ها نسبت به مسئولیتشان کمتر بوده و این امرسبب چندگانگی در مراکز تصمیم گیری می شود.
- عدم آشنایی با مباحث امضای دیجیتال، چگونگی صدور آن و عدم استفاده مناسب از گواهینامه های دیجیتال سبب می شود تا بستریمناسب برای تبادل اطلاعات و داده ها در بحث تجارت وجود نداشته و امنیت به شدت کاهش یابد.
نکته مهم دربحث تجارت الکترونیک در ایران، دولتی بودن آن است. تجارت الکترونیک درحالی حدود ۵ سال است در کشور راه اندازی شده که سهم بخش خصوصی از این تجارت بسیار اندک است و تقریبا می توان گفت تجارت الکترونیک در ایران در حال حاضر بیشتر دولتی است و در کنار دولت نهادهای نیمه دولتی مانند بانک ها و سازمان های نظامی و انتظامی در جایگاه بعدی قرار دارند.
-
راهکارهای توسعه تجارت الکترونیک
- به دنبال فرهنگ و اطلاعرسانی
بسیاری از مسوولان دولتی و خصوصی فعال در حوزه تجارت الکترونیک، اظهار میکنند که شاید ایران جایگاه مطلوبی در حوزه تجارت الکترونیکی نداشته باشد اما با یک نگاه گذرا به میزان فعالیتهایی که کاربران از طریق اینترنت انجام میدهند یا رشد بانکداری الکترونیک، میتوان دریافت که کشور رشد خوبی در زمینه تجارت الکترونیک داشته است.
- تصویر آینده سازمان به بازار الکترونیک
در رسالت تجارت الکترونیک سازمان، باید تغییرات محیط قانونی، رقابتی، اقتصادی و فناوری موردتوجه قرار گیرد. محیط فناوری به دلیل اهمیت حیاتی آن و تدارک زیرساختارهای بازار الکترونیک ازتوجه و اهمیت ویژهای برخوردار است.
رسالت تجارت الکترونیک دلیل وجودی و فلسفه حیات سازمان را در بازار الکترونیک مشخص می کند برخلاف چشم انداز تجارت الکترونیک که حالت آیندهنگر دارد رسالت حالنگر است و به زمان حال توجه دارد.
رسالت سازمانی در عرصه بازار الکترونیک سنگ بنای استراتژی تجارت الکترونیک بوده که در زمان حال حاضر وجود دارد. سازمان برمبنای رسالت تجارت الکترونیک و با استفاده از استراتژی تجارت الکترونیک درصدد رسیدن به چشم انداز مطلوب تجارت الکترونیک در زمان آینده است.
- استفاده فناورى هاى تشخیص موقعیت مکانى
فناورى هاى تشخیص موقعیت مکانى (GPS) امروزه به عنوان راهکارى در توسعه فروش و مدیریت ارتباط با مصرف کننده (CRM) و تجارت شرکت با مشترى (B2C) و شرکت با نماینده فروش (B2E) مورد استفاده قرار مى گیرد. در صورت نزدیک بودن قیمت مکانى خریدار به یکى از شعبات فروشنده، امکان تحویل کالا به خریدار در همان موقعیت فراهم خواهدبود.
- نتیجه گیری
E-commerce صرف نظر از تمامى برترى ها هنوز داراى نقاط ضعفى است. توانایى دسترسى به رایانه هاى شخصى و سرعت پائین نقل و انتقال اطلاعات برروى بستر اینترنت امکان دستیابى به پایگاه هاى اینترنتى را با مشکل مواجه مى سازد و درنتیجه تأثیر این موارد، اثر تجارت الکترونیکى را کمرنگ مى کند ولى با افزایش کاربران اینترنت و سهولت دستیابى به دنیاى مجازى اینترنت، تجارت الکترونیکى به دنیاى آینده چهره اى دگرگون خواهد بخشید.
- مراجع
” مدیریت دانش کلید رهایی از عقب ماندگی سازمانی در جامعه دانایی محور “، قوامی فر عاطفه – بیگ، لیلا، دومین کنفرانس سالانه تجارت الکترونیک اهواز، ۱۳۹۴
” بررسی چالش ها و مشکلات راه اندازی و مدیریت وب سایت های تجاری در ایران
بر اساس استراتژی های بازاریابی الکترونیکی “، حسنی، فرنود، دومین کنفرانس سالانه تجارت الکترونیک ، ۱۳۹۴
“تجارت الکترونیک و پیش نیازهای آن در ایران”، شبکه فناوری اطلاعات ایران – www.iritn.com
“افزایش کلاهبرداری در اینترنت”، شبکه فناوری اطلاعات ایران – www.iritn.com
“نقش بانک مرکزی در توسعه تجارت الکترونیک”، شبکه فناوری اطلاعات ایران – www.iritn.com
” دلایل عقب ماندگی تجارت الکترونیک در ایران “، شبکه فناوری اطلاعات ایران – www.iritn.com
“الکترونیک علیه سنت”، روزنامه همشهری، اردیبهشت ۱۳۸۲، شماره ۳۰۳۴
“برنامه جامع توسعه تجارت الکترونیک ایران”، معاونت برنامه ریزی و امور اقتصادی وزارت بازرگانی، ۱۳۹۲
حیدرآبادی، کاوه، تجارت آنلاین، انتشارات رسام،۱۳۸۹.
کندی تجارت الکترونیک در ایران، همشهری آنلاین
صنایعی، علی، بازاریابی و تجارت الکترونیکی، انتشارات جهاد دانشگاهی اصفهان،۱۳۹۳.
en.wikipedia.org/wiki/E-commerce
Turban,E. ,lee,J. ,King,D.and Chung,H.M. ,Electronic Commerce:Management Perspective,Prentiice Hall,2000.
۲۰۱۴: Overstock.com processes over $1 million in Bitcoin sales. India’s e-commerce industry is estimated to have grown more than 30% from 2012 to $12.6 billion in 2013. US eCommerce and Online Retail sales projected to reach $294 billion, an increase of 12 percent over 2013 and 9% of all retail sales. Alibaba Group has the largest Initial public offering ever, worth $25 billion.
E-commerce trends and impacts across Europe 2015
Exploring consumers’ impulse buying behavior on social commerce platform: The role of parasocial interaction – ۲۰۱۶
